Rozmowa dorosły mężczyzna z kobietą przy stole

Diagnoza zaburzeń osobowości. Co to oznacza i dlaczego jest kluczowa?

Zaburzenia osobowości to trwałe wzorce myślenia o sobie i innych, odczuwania, zachowania oraz wchodzenia w relacje z innymi, które są w dużej mierze nieadaptacyjne i powodują cierpienie osoby, której dotyczą. Mogą one prowadzić do powtarzających się trudnych doświadczeń interpersonalnych i towarzyszącego im poczucia krzywdy, smutku oraz innych emocji, co z kolei może generować poważne problemy zdrowotne, takie jak depresja czy różnego rodzaju zaburzenia lękowe.

Warto podkreślić, że posiadanie pewnych cech osobowości jest naturalne i powszechne. O zaburzeniu osobowości mówimy dopiero wtedy, gdy te cechy stają się sztywne, nieprzystosowawcze i w konsekwencji prowadzą do znacznego cierpienia osoby lub poważnych trudności w jej codziennym funkcjonowaniu i relacjach.

Nie ma jednej, prostej przyczyny rozwoju zaburzeń osobowości. Najczęściej jest to złożona kompilacja uwarunkowań biologicznych (np. temperamentu), psychologicznych (np. wysokiej reaktywności) oraz rodzinnych, w tym trudnych doświadczeń z dzieciństwa i młodości, niskiej reaktywności emocjonalnej rodziców czy obecności zaburzeń psychicznych w rodzinie.

Dlaczego diagnoza jest tak ważna?

Głównym celem diagnozy jest rozpoznanie lub wykluczenie zaburzeń osobowości. Często poprzedza ona lub towarzyszy diagnozie współistniejących zaburzeń emocjonalnych, stanowiąc podstawę do zaplanowania adekwatnych form interwencji i leczenia, które mogą pomóc w zarządzaniu objawami i poprawie jakości życia pacjenta. Diagnoza pomaga pacjentowi i jego bliskim zrozumieć źródło pewnych zachowań i trudności.

Kogo dotyczy diagnoza zaburzeń osobowości?

Diagnoza zaburzeń osobowości dotyczy osób dorosłych. Chociaż objawy najczęściej pojawiają się już w okresie dojrzewania, u adolescentów mówi się jedynie o „nieprawidłowo kształtującej się osobowości”. W przypadku zaobserwowania niepokojących sposobów przeżywania siebie i świata u młodych ludzi, warto skonsultować się z psychologiem w celu podjęcia działań wspierających ich rozwój.

Kobieta trzyma ręce w powietrzu w trakcie rozmowy z mężczyzną

Przebieg diagnozy zaburzeń osobowości

Proces diagnostyczny jest kilkuetapowy.

Szczegółowy wywiad: Pierwszy etap obejmuje przeprowadzenie szczegółowego wywiadu rozwojowego, rodzinnego oraz dotyczącego obecnych problemów pacjenta.
Specjalistyczne testy: Druga część diagnozy to przeprowadzenie specjalistycznych testów, które umożliwiają kompleksową i wszechstronną ocenę funkcjonowania osoby badanej¹⁴. Wśród nich często wykorzystuje się testyMMPI-2 i/lub SCID-5-PD¹⁵.
Omówienie wyników i planowanie pomocy: Proces diagnostyczny kończy się omówieniem wyników i zaplanowaniem najbardziej adekwatnych strategii pomocy.

Kluczowe narzędzia diagnostyczne

1. Test MMPI-2 (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości)
MMPI-2 to jeden z najlepszych testów służący do diagnozowania zaburzeń osobowości i innych trudności psychicznych. Umożliwia ocenę funkcjonowania i sposobu postrzegania rzeczywistości, diagnozuje sposoby regulowania emocji oraz sposoby wchodzenia w relacje z innymi. Badany ma za zadanie ustosunkować się do stwierdzeń zawartych w kwestionariuszu, potwierdzając ich prawdziwość lub ją negując, ewentualnie stwierdzając „nie wiem”. MMPI-2 może być wykorzystywany w dwóch formach: stacjonarnej i online. Interpretacja testu opiera się na ocenie natężenia różnych cech badanego, w połączeniu z wynikami innych testów i wywiadu klinicznego pozwala doświadczonemu diagnoście na rozpoznanie lub wykluczenie zaburzeń osobowości, a także objawów innych trudności oraz dostosowanie metod wsparcia lub leczenia do indywidualnych potrzeb pacjenta. Jeśli diagnosta uzna to za wskazane, badanie testem MMPI jest poprzedzone badaniem testu SCID-5-PD22.

2. Test SCID-5-PD (Strukturyzowany Wywiad Kliniczny do Diagnozy Zaburzeń Osobowości)

SCID-5-PD to półustrukturalizowany wywiad kliniczny służący, po pierwsze, do rozpoznania obecności zaburzeń osobowości według DSM-5, a po drugie, jest narzędziem przydatnym do diagnozy określonych typów zaburzeń osobowości, takich jak np. zaburzenie osobowości typu borderline, narcystyczne czy paranoiczne. SCID-5-PD to rodzaj wywiadu, który specjalista prowadzi z pacjentem. Wywiad ten jest „półustrukturalizowany”, co oznacza, że opisuje standardowe obszary zainteresowania klinicystów i pytań przez nich zadawanych, ale terapeuta elastycznie dostosowuje konkretne pytania do sytuacji i możliwości pacjenta. Test zawiera również Przesiewowy Kwestionariusz Osobowości SCID-5-SPQ, narzędzie służące do samoopisu dla pacjentów lub badanych.

Terapia po diagnozie: Ścieżka do poprawy jakości życia

Po postawieniu diagnozy, kluczowe jest zaplanowanie adekwatnych form interwencji i leczenia. Terapia zaburzeń osobowości jest zazwyczaj procesem długoterminowym, wymagającym zaangażowania zarówno pacjenta, jak i specjalistów. Wśród często stosowanych podejść terapeutycznych wyróżnia się m.in. terapię dialektyczno-behawioralną (DBT), terapię schematów czy terapię dsychodynamiczną. Ich głównym celem jest nauka efektywniejszego radzenia sobie z trudnymi emocjami, poprawa funkcjonowania w relacjach interpersonalnych oraz zmiana utrwalonych, nieadaptacyjnych wzorców myślenia i zachowania.

Rola zespołu multidyscyplinarnego i psychoedukacja

Diagnoza i leczenie zaburzeń osobowości często wymaga współpracy różnych specjalistów, takich jak psycholog, psychiatra czy terapeuta. Taki multidyscyplinarny zespół zapewnia kompleksowe podejście do problemu pacjenta.

Niezwykle ważnym elementem wspierającym proces leczenia jest psychoedukacja. Zrozumienie, skąd biorą się pewne zachowania i trudności, pomaga zarówno pacjentowi, jak i jego bliskim. Edukacja na temat zaburzenia, jego objawów i strategii radzenia sobie sprzyja lepszemu wsparciu ze strony otoczenia i buduje poczucie większej kontroli nad własnym życiem.

Samopomoc i strategie wspierające

Oprócz profesjonalnej terapii, ważne jest również rozwijanie indywidualnych strategii samopomocy. Mogą to być techniki uważności (mindfulness), budowanie silnej sieci wsparcia społecznego, a także dbanie o zdrowy styl życia (regularna aktywność fizyczna, zbilansowana dieta, odpowiednia ilość snu). Wszystkie te elementy mogą wspierać proces terapeutyczny i przyczynić się do poprawy ogólnego dobrostanu.

« Powróć do Artykułów