Terapia schematów – kontekst teoretyczny

Terapię schematów uznaje się za trzecią falę podejścia poznawczo‑behawioralnego obok takich podejść jak terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) lub dialektyczna terapia behawioralna (DBT). Często też uznaje się ją za podejście integracyjne, którego korzenie czerpią z psychologii rozwojowej, terapii poznawczej, gestalt, czy teorii uczenia się.

Podejście to zostało stworzone przez Younga i jego współpracowników, jako odpowiedź na obserwowane trudności w pomocy psychoterapeutycznej u pacjentów z zaburzeniami osobowości (Farell, Shaw, 2016).

Nieadaptacyjne schematy – definicja i funkcja

Nieadaptacyjne schematy w terapii schematu opisuje się jako rozległe, utrwalone i niekorzystne wzorce funkcjonowania obejmujące myśli, emocje, zachowania, wspomnienia, odczucia z ciała oraz sposób wchodzenia w relacje z innymi ludźmi. Wzorce te sprzyjają powtarzaniu się w życiu jednostki negatywnych doświadczeń.

Mogą działać jak bodźce wyzwalające, które uruchamiają silne i nieprzyjemne emocje, przede wszystkim złość, smutek oraz lęk (Young i Klosko, 1994; Young i in., 2003; Zeigler-Hill i in., 2011).

Autorzy koncepcji wyróżnili pięć szerszych obszarów schematów, grupujących różne formy niezaspokojonych potrzeb psychologicznych. Są to:

• rozłączenie i odrzucenie,
• osłabiona autonomia i brak osiągnięć,
• uszkodzone granice,
• nadmierne ukierunkowanie na innych,
• nadmierna czujność i zahamowanie
  (McKay i in., 2018; Martin i Young, 2010; Arntz i Jacob, 2013).

Rozwój nieadaptacyjnych schematów

Schematy nieadaptacyjne rozwijają się zazwyczaj w dzieciństwie i są związane zarówno z temperamentem dziecka, jak i warunkami środowiskowymi, w których ono dorasta. Na wczesnym etapie życia mogą stanowić najbardziej dostępny sposób przystosowania się dziecka o określonych cechach do otaczających je okoliczności.

W dorosłości jednak często przestają być użyteczne i utrudniają zaspokajanie potrzeb. Mimo to ludzie nadal się nimi posługują, ponieważ nie dysponują bardziej adekwatnymi wzorcami reagowania. Utrzymywaniu takich reakcji sprzyja naturalna tendencja człowieka do zachowania spójności w funkcjonowaniu psychicznym (Young i in., 2003). Pozwala ona ograniczyć lęk związany z nowymi sytuacjami oraz z koniecznością podejmowania prób zmiany.

Współwystępowanie schematów i stylów radzenia sobie

Analizując zachowanie konkretnej osoby należy uwzględnić fakt, że większość pacjentów korzysta jednocześnie z kilku schematów oraz różnych stylów radzenia sobie. Schematy są stosunkowo trwałe, natomiast sposoby radzenia sobie mogą zmieniać się w zależności od kontekstu, sytuacji czy środowiska (Martin i Young, 2010).

Obserwacje kliniczne pokazują, że u osób z trudnościami emocjonalnymi style radzenia sobie często przyjmują skrajne formy w odpowiedzi na różne okoliczności.

Style radzenia sobie w terapii schematów

W teorii schematów wyróżnia się trzy podstawowe strategie: poddanie się schematowi, unikanie oraz nadkompensację.

• Poddanie się schematowi oznacza zaakceptowanie schematu wraz z jego konsekwencjami — osoba nie próbuje go ani unikać, ani z nim walczyć, lecz doświadcza wszystkich związanych z nim skutków emocjonalnych.
• Unikanie schematu będzie z kolei polegało na włączaniu poznawczych, behawioralnych i emocjonalnych reakcji, które mają spowodować unikanie aktywacji schematu.
• Nadkompensacja odnosi się do zachowań, myśli, reakcji które mają za zadanie ukrycie przed otoczeniem własnych deficytów, czy słabości. Przybiera ona często formę agresji i może ujawniać się w różnej formie, tzn. zachowań o charakterze intelektualnym, emocjonalnym, werbalnym lub fizycznym. Podstawą, która często stoi u podłoża takich reakcji jest przekonanie: „zawłaszcz ich, zanim oni zrobią to w stosunku do ciebie” (Young i in., 2003).